INTERVIEW MET HERMAN VAN ROMPUY IN DE STANDAARD VAN ZATERDAG 5 JANUARI 2008 (Isabel Albers)

Wijsheid, dat heb ik veel gemist

Herman Van Rompuy (CD&V) over de formatiegesprekken

'Nog altijd geïnteresseerd in een interview, zelfs nu ik geen vedette meer ben?' grijnst Herman Van Rompuy, als we zijn vakantiehuisje in De Haan binnenkomen. Sinds 10 juni zijn de publieke optredens van de 'grijze wijze' CD&V'er uiterst zeldzaam.

De kamervoorzitter is, na zes maanden een prominente rol te hebben gespeeld in de formatie, even aan het uitblazen aan de Noordzee. Maar zelfs in dit vakantiestulpje ademt alles politiek. Op de eettafel prijkt bovenaan een stapeltje boeken Courage van Gordon Brown, het boek dat hij ook op zijn schoot legde toen hij in september als koninklijk verkenner naar kasteel Belvédère verslag moest gaan uitbrengen.

'Het is rond deze tafel dat ik met de oranje-blauwe partijvoorzitters eind september bijna een communautair akkoord heb afgesloten', zegt Van Rompuy. Bijna. Het is anders gelopen.

Toen hij eind augustus de titel van koninklijk verkenner toebedeeld kreeg om de eerste mislukte formatiepoging van Yves Leterme weer recht te trekken, werd hij plotsklaps door vriend en vijand bejubeld. 'Plots kreeg ik een vedettenstatus. Ik heb daar met verwondering naar gekeken. Ik was plots enkele weken lang de politieke nummer één in België. De blikken van de natie die zo op mij gericht waren, dat had ik nooit meegemaakt. Niet als minister, niet als CVP-voorzitter.'

Die vedettenstatus schrijft hij vooral aan zijn stijl toe. 'De allergie ten opzichte van de chatbox-cultuur in Hertoginnedal was zo groot geworden, dat het voor iedereen een verademing was dat ik zeer discreet gesprekken voerde. De mensen spreken me daar nu zelfs nog over aan.'

Voor Bart Somers (Open VLD) was het onderhandelingsmoment hier in De Haan (op 25 september) een van de weinige waarop hij ervan overtuigd was dat oranje-blauw zou lukken.

'Ja. Ik had de druk al opgevoerd door alle partijen te laten weten dat ik mijn opdracht als koninklijk verkenner kort daarna zou teruggeven. Hier hebben we met de vier partijvoorzitters (Joëlle Milquet, Jo Vandeurzen, Didier Reynders en Bart Somers, red.) een context voor de staatshervorming uitgewerkt. Dat akkoord is uiteindelijk niet rond geraakt. Sommigen kwamen met bijkomende eisen aanzetten. Maar er is altijd op basis van dat schema voortgewerkt.'

'De conclusie had een paar dagen later, toen ik mijn opdracht teruggaf aan de koning, even goed kunnen zijn dat oranje-blauw mislukt was. Maar we zaten er dichtbij en iedereen wou doorgaan met oranjeblauw. Minstens drie van de vier onderhandelaars hebben me toen gevraagd om zelf nog verder te doen. Alleen mijn partij heeft me daar toen nooit over aangesproken.'

Om verder te doen als formateur?

(wuift) 'De titel speelde geen rol. Ik heb iedereen rond de tafel gezegd dat ze goed moesten weten dat ik geen formateur zou worden. Ik wist dat dat in de media heel veel speculatie zou ontketenen over wie nu premier zou worden bij CD&V. Ik wou de partij dat soort nutteloze debatten besparen.'

'Ik had en heb helemaal geen ambitie om premier te worden. Dat is een persoonlijke keuze die ik vijftien jaar geleden al gemaakt heb. Sinds 1994 ben ik de beste eerste minister die het land nooit gehad heeft. (lacht) Een boutade, hoor.'

'Daar kwam nu ook een politieke reden bij: ik ben niet de auteur van de verkiezingsoverwinning van 10 juni geweest.'

Yves Leterme vond het, toen hij de tweede keer de arena werd ingestuurd als formateur, te vroeg. Had u uw opdracht toch niet beter nog wat voortgezet? Drie maanden later is CD&V uiteindelijk met lege handen in de regering gestapt: nog geen premier, nog geen staatshervorming en wél een regering met de PS.

'In mijn ogen was het niet te vroeg voor hem. We waren ver gevorderd en Yves is oud en wijs genoeg, alleen is achteraf gebleken dat er nog heel wat problemen bijkwamen.'

'De hele discussie is vier maanden lang uitsluitend gegaan over de agenda van een raad van wijzen, die onderwerpen zou bespreken voor een staatshervorming. Het ging dus niet eens over hoe of met welke middelen bijvoorbeeld de overheveling van het werkgelegenheidsbeleid zou gebeuren.'

'De gefotografeerde nota van Jean-Luc Dehaene die hij had gemaakt voor de koning en die ik samen met hem had besproken en opgesteld, sprak al over een raad van wijzen. Die ging ervan uit dat, als je de steun wilt zoeken voor een staatshervorming bij de oppositie, je die partijen niet voor voldongen feiten mag plaatsen. Vandaar dat in onze nota de agenda voor die staatshervorming volkomen vrij was.'

'Maar de Vlaamse partijen wilden dat niet. Men heeft gekozen voor een andere mogelijkheid, waar ik minder voorstander van was. Dat spoor was om eerst met oranje-blauw overeen te komen wat er besproken zou worden inzake staatshervorming, en daarvoor dan steun te zoeken bij oppositie. Dat is mislukt. CDH vreesde dat er te veel op de agenda zou staan en anderen te weinig. Die discussie heeft heel lang geduurd.'

'En waar staan we nu, begin januari? Een octopusgroep zal beginnen te spreken over een staatshervorming zonder agenda. Over de grond van de zaken moeten we nu, begin januari, eigenlijk nog beginnen te spreken. Dat moet iedereen zich goed realiseren. Eigenlijk staan we nu nog minder ver dan toen ik mijn opdracht teruggaf, drie maanden geleden.'

Waarom zou een akkoord tussen Franstaligen en Nederlandstaligen nu in drie maanden tijd wel lukken als het daar al een half jaar op stuk loopt?

'De groep van twaalf (met vertegenwoordigers van liberalen, socialisten, groenen, christen-democraten en N-VA die onder leiding van Yves Leterme de staatshervorming moet voorbereiden, red.) begint weer van nul. Men komt nu in januari aan wat de nota-Dehaene begin september voorstelde. Voor mij niet gelaten.'

De coalitie is nu wel gewijzigd. De PS is aan boord, tegen de zin van de liberalen.

'Dat maakt de situatie inderdaad anders. Na de verkiezingen heeft het kartel gekozen om voor oranjeblauw te gaan, goed wetende dat het ontbreken van een tweederde meerderheid een structurele handicap zou zijn voor het communautaire luik. Ik was het daar oorspronkelijk mee eens, te meer omdat de liberalen zich al van bij het begin tegen een drieledige regering verzetten. Maar een volledig menu uitwerken en dat dan aanbieden aan de oppositie, dat was de nederlaag zoeken.'

Nu hebben we een tweederde meerderheid binnen de regering, maar dan moeten we wel iedereen meekrijgen. 101 zetels is geen overschot.'

'Ecolo en zelfs Groen! hebben me gezegd bereid te zijn mee te werken, als ze volledig als gelijke aan het gesprek konden deelnemen. Van de SP.A zal nog moeten blijken of ze wil meewerken, dat was me niet helemaal duidelijk na het gesprek dat ik en Senaatsvoorzitter De Decker gehad hebben met mevrouw Gennez.'

U bent bezorgd?

'Iedereen die het de laatste maanden gevolgd heeft, is dat. Natuurlijk zal een staatshervorming moeilijk zijn, maar het kan. De kwestie Voeren had in '88 ook een enorm symbolisch gewicht. Happart haalde toen op zijn eentje bijna 300.000 stemmen in Wallonië, maar toch heeft de PS toen ingebonden. Dat was voor hen een verschrikkelijk moeilijke opgave. Niet voor niets is Guy Spitaels toen voor een paar dagen verdwenen.'

'Het kan dus, alleen is de vraag: wil men het? Heeft men de echte politieke wil tot slagen? Het zal wellicht makkelijker gaan om meteen over feitelijke dossiers en concrete overdrachten van bevoegdheden te beginnen dan opnieuw de grote ideologische discussies te voeren over het al dan niet versterken van de federale staat of de interpersonele solidariteit. De concrete vraag om de problematiek van de geluidsnormen terug op het federale niveau te regelen, is iets heel anders dan 'ja' of 'nee' moeten zeggen op de abstracte vraag of er weer bevoegdheden moeten worden geherfederaliseerd.'

'Ook de Franstaligen dragen een grote verantwoordelijkheid. Ik heb hen meermaals gevraagd om me nu eindelijk eens uit te leggen waarom ze bijkomende bevoegdheden weigerden. We waren bereid om de regio's meer bevoegdheden te geven, inclusief bijkomende financiële middelen. Die overheveling zou de solidariteit niet in vraag gesteld hebben en ze had de regio's geen cent gekost. Voor Wallonië kan het in het kader van hun Marshallplan misschien veel interessanter zijn om fiscale tegemoetkomingen te doen dan subsidies te geven, om maar iets te noemen.'

'Noem mij eens één land in de wereld waar een publieke instantie géén bijkomende bevoegdheden wil. Dat is iets wat mijn verstand te boven gaat - om iemand te citeren.'

'Mijn klein verstand', zei Karel De Gucht.

'Over dat soort valse nederigheid beschik ik niet. Nee, ik ben bezorgd, maar ik zie nog altijd voldoende mogelijkheden. Voor de staatshervorming zal de hele vraag zijn: gaat het voldoende ver?'

Over BHV wordt al wekenlang niet meer gepraat.

'Voor dat dossier ben ik het meest beducht. Eigenlijk is daar in zes maanden tijd amper een paar dagen over gesproken. Jean-Luc heeft dat wel aangeraakt bij sommige partijen, maar dat was toch maar zeer verkennend. Zelf heb ik een paar zaken besproken en tijdens de tweede formatie (van Yves Leterme, red.) ging het niet verder dan een inventaris van mogelijke oplossingen.'

'Ondertussen is er in de kamercommissie wel gestemd over een splitsingsvoorstel. Als dat ooit in de openbare zitting van Kamer en Senaat komt, en de regering moet dat tekenen, dan moét er wel overleg komen. Anders valt die regering.'

(plots heftig) 'Wil de volgende regering vier jaar stand houden, dan kan ze niet vertrekken zonder eerst dat zwaard van Damocles weg te nemen. Dat is de allermoeilijkste discussie, omdat het een symbolische kwestie is.'

Gelooft u dat Yves Leterme start met een definitieve regering? CD&V heeft altijd gezegd alleen in een regering te stappen met een grote staatshervorming en met splitsing van BHV.

'Op 23 maart is Verhofstadt echt weg. Ik weet alleen dat er dan een nieuwe premier komt en dat die opnieuw het vertrouwen van een meerderheid in de kamer moet krijgen. Er zijn alleen 14 ministers, nu moeten die nog een regering vormen.'

'Er moet voor ons een perspectief zijn op staatshervorming, maar het is in mijn ogen best mogelijk dat die gesprekken nog niet helemaal afgerond zullen zijn. Nu zit CD&V ook in een regering, weliswaar een tijdelijke, zonder die garanties. Maar nood breekt wet en breekt ook wat men had gehoopt of had gedroomd. Alleen met absolute meerderheden heb je geen excuses. Maar CD&V/N-VA heeft nog altijd maar 30 zetels op 150. Het enige wat we kunnen zeggen: we doen alles wat we kunnen om het te laten lukken.'

U bent in uw visie wel vaker niet gevolgd door N-VA en door CD&V. Er was ook kritiek omdat u te veel afstapte van het eigen programma.

'Wie als handlanger van zijn partij handelt, kan in een formatie- of bemiddelingsopdracht nooit slagen. Yves Leterme heeft ook veel voorstellen gedaan die in het verlengde lagen van de mijne. Het is normaal dat dat tot discussies in de partij leidt.'

'Ik was voorzitter van de CVP toen we over de Sint-michielsakkoorden onderhandeld hebben. Heel die periode heb ik hele felle discussies gehad met de partij. Op het congres in 1992 werd ik bijna buiten gedragen, met de laagste score ooit. Maar wat moet, moet.'

U ergerde zich bij momenten aan de straffe communautaire beloftes en verklaringen in uw eigen rangen?

'Of ik me ergerde of niet, heeft uiteindelijk weinig belang. Relevant is wat mijn politiek gedrag is, ergernis is te futiel om over te spreken.'

Voelt u zich nog thuis in uw partij?

'Ik voel me thuis in zoverre dat in onze partij het besef is teruggekeerd dat we geen one-issuepartij mogen worden. We zijn niet alleen verkozen op basis van het communautaire, we hebben een veel ruimer en rijker programma dan dat. Dat besef is gelukkig in december teruggekeerd. Jo Vandeurzen had een congres gepland over sociaal-economsiche thema's, maar door de politieke situatie is dat niet kunnen doorgaan. Deze regering zal nochtans geconfronteerd worden met enorme problemen van budgettaire aard. Daar moet het over gaan.'

Blijft het kartel bestaan met N-VA? Of beter: voor hoelang nog?

'Daar ga ik niet op in. Nu moeten we zeggen: we vertrekken met die groep van 12 en we moeten met 101 aankomen. Als we niet met 100 zijn, dan hebben we geen tweederde meerderheid. Het kartel zit in een positie waarbij het 30 van die 101 zetels levert. Dat is nu het eerste wat telt.'

Ook CD&V zelf is geradicaliseerd op communautair vlak. Uw broer Eric schuwt de stoere verklaringen niet.

'Bij Eric gaat het vooral over BHV. Hij woont daar. Hij kon ook heel gemakkelijk over BHV spreken aangezien het thema nauwelijks op de onderhandelingstafel heeft gelegen. Wees gerust, politiek zitten mijn broer en ik op één lijn. Wij hebben een band die zelfs sterker is dan het kartel!' (lacht)

Zal de politieke crisis die we nu beleven een scharniermoment zijn voor België?

'Ik heb gelezen dat Bart De Wever zegt dat dit later een historische periode zal blijken te zijn. Maar dat kun je pas binnen vijftig of honderd jaar beoordelen. Ik zal het niet meer meemaken. Ik aarzel ook om het woord historisch te gebruiken. We zijn nog nooit zo opgeslorpt geweest door de verklaringen van gisteren en het vermoeden van morgen. Misschien was dit maar een intermezzo en is men niet kunnen opschieten omdat men de foute regeringsformule had. Misschien hebben we over enkele weken op een hele concrete, pragmatische manier wel oplossingen gevonden.'

Jean-Luc Dehaene zei na zijn korte passage als koninklijk bemiddelaar dat hij voelde dat hij een politicus van de twintigste eeuw was. Speelt dat ook bij u?

'Ik heb alleen gezien dat toen Jean-Luc zijn opdracht kreeg, iedereen vond dat hij nog een grote rol te spelen had. (ironisch) Voor iemand van de vorige eeuw wordt hij toch nog heel veel geconsulteerd, niet alleen binnen de partij, maar ook door veel mensen daarbuiten.'

'Jean-Luc beperkt zijn rol tot de Europese politiek, ik speel wel nog mee in de nationale politiek. Maar ik matig mij geen rol aan die de mijne niet is. Mijn deur staat open, ik help waar ze me vragen, maar als ik voel dat ik niet nuttig kan zijn, dan zeg ik dat ook.'

Leterme is een keizer zonder kleren. Hij kreeg zijn eigen kartel tot twee keer toe niet mee, zegt Karel De Gucht.

'Ik voel me niet geroepen om Yves Leterme te verdedigen, hij is een grote jongen. Maar de tijd is toch voorbij, en ik raad de vrienden van de N-VA aan hetzelfde te doen, dat we ons van de wijs laten brengen door dat soort verklaringen van De Gucht. Hij zegt dat puur vanuit partijpolitieke overwegingen.'

'Ik vind wel dat de Franstalige én de Vlaamse media en het politieke milieu Leterme verschrikkelijk streng beoordelen. Het doet me denken aan eind jaren zeventig, toen Tindemans volgens sommigen te populair werd.'

'(ironisch) Ik ben trouwens ook ontroerd door de hulde die De Gucht nu brengt aan Guy Verhofstadt. Iedereen weet dat dat op het randje van de hypocrisie zit. Verhofstadt heeft hem zelf nog afgezet als voorzitter.'

Ontwaart u ook een toenemend populisme en een onvermogen om compromissen te sluiten?

'Niet alleen bij ons, in heel West-Europa is er een crisis van de geloofwaardigheid van de politiek. Politici laten een hoop beloftes los op de publieke opinie - en dan gaat het voor alle duidelijkheid niet alleen over ons Vlaams programma, de modelstaat en de burgermanifesten zijn ook nog niet zo lang geleden - en dan zijn ze doodsbang om hun geloofwaardigheid te verliezen als die beloftes niet allemaal kunnen worden ingelost. En dan krijg je stoere en sterke verklaringen in alle vormen. Hebt u gelezen hoe onze Franstalige collega's zelfs toen er al een regering was in interviews na de eedaflegging hun allergieën tegenover elkaar bleven tentoonspreiden? Dat is toch du jamais vu.'

'De vrees voor het separatisme heeft de Franstaligen verkrampt, dat is waar, maar men heeft het zichzelf ook buitengewoon moeilijk gemaakt door bepaalde vormen van communicatie waarmee men alle vertrouwen heeft ondergraven. Ik ben de strafste francofoon! Ik ben de beste Vlaming! Waartoe heeft dat allemaal geleid? Is het een politieke crisis of een crisis van de politiek?'

'Populisme komt daarnaast ook voort uit individualisme, waarin men rechten sterker stelt dan plichten, waarin de gemeenschapszin is afgezwakt. En de verkaveling van het politieke landschap maakt het ook niet eenvoudiger. In Vlaanderen volstaat drie procent winnen of verliezen bij de verkiezingen om binnen of buiten de regering te vallen. Kleine verschuivingen kunnen gigantische politieke gevolgen hebben. Het gevecht om de laatste stem is heel scherp, en dan verkoop je geen moeilijke boodschap.'

'De te snelle opeenvolging van de verschillende verkiezingen met altijd dezelfde mensen werkt ook nefast. Dat is moordend. Over negen maanden moeten de lijsten voor de Vlaamse en Europese verkiezingen weer worden opgesteld! Dat werkt kortetermijndenken in de hand.'

U hebt onlangs een boek geschreven, 'Op zoek naar wijsheid'. Hebt u die gevonden het voorbije halfjaar?

'Gelukkig bestaat er van wijsheid geen definitie, het is meer een attitude. Wijsheid heb ik bij momenten heel erg gemist in de gesprekken van de voorbije maanden en aan de onderhandelingstafel. Wijsheid begint met het schrappen van intellectuele en menselijke vooroordelen. Als je je laat benevelen door ideologie of door persoonlijke allergieën tegenover mensen, dan ben je niet goed bezig, zoals men in nieuw-Nederlands zegt. Die wijsheid om dat opzij te schuiven, heb ik vaak gemist.'