Toespraak van de heer Herman Van Rompuy,Voor het UG op 25 september 2007

HVR/cw 04.12.2007

Toespraak van de heer Herman Van Rompuy,

Voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers,

‘Koninklijk Verkenner’ (september 2007)

Voor het UG op 25 september 2007

Wat is politiek ?

Waarom doet men aan politiek ?

1.         Het is vaak zo in het leven dat men iets doet zonder dat men daar een definitie kan van geven. Het woord van Jourdain van Molière (die proza sprak zonder het te beseffen) of meer algemeen uitgedrukt, men heeft een ‘Vorwissen’ ! Een andere variantie is :  j’agis, puis je réfléchis (Achille Van Acker).

Ik deed politiek vanaf mijn jeugd ! Als ik 10 was las ik in Congo ‘Le courrier d’Afrique’. Op 12 jaar leerde ik de beroemde inaugurale rede van President Kennedy van buiten.  Op 16 werd ik lid van de CVP-Jongeren. Mijn collegegenoten verwachtten mij in de top van de politiek. Mijn grootmoeder zei : jij wordt nog minister ! Ik heb de volledige cursus honorum binnen de CVP doorlopen van 1972 (afdelingsvoorzitter) tot 1988 (nationaal voorzitter : toen 32 pct in Vlaanderen zonder kartel). Daarnaast was er de leerschool van de CVP-Jongeren : groepswerk, medestanders werven, ideeën uitwerken, tactiek, intrige, ambtitie, postjes !

Kortom, men ‘is’ haast genetisch in de politiek, men ‘doet’ het.

Wat is het dan wel ?

Mijn klassieke opvoeding hielp mij die natuurlijke drang te thematiseren. Politiek is volgens  de beroemde grafrede van Pericles : ‘omdat invloed op staatzaken niet het voorrecht van weinigen maar het recht van velen is’. De cultuur van het ‘algemeen belang’ boven partijen en personen. Dat belette niet dat we veel lazen over Caesar, Cicero, Tacitus, Augustinus, Alcibiades. Maar er was een ideaal : Plato (‘elitair’ : de filosoof –heerser) en Newman (de ‘gentleman’).

Maar wat is de bepaling van politiek ? Ik haal ze uit een werkje van mijn grote leermeester Robert Houben (een miskend boekje) ‘De miskende politiek’ : activiteit het land te leiden, uitoefenen van politieke macht, de strijd te voeren ter verovering van die macht, impliceert actie die zich tot doel stelt de gemeenschap te richten naar een doelmaat (visie).

2.            Wezenlijk heeft politiek met macht te maken.

De beperkingen van die macht zijn zeer groot :

-          binnen de politiek is de grootste beperking : de democratie zelf, zeker in België en   

      Vlaanderen : coalitieregeringen, zeer broos en dus met een enorme concentratie van macht

      ten koste van de parlementen.;

-          binnen elke partij : verschillende stromingen en personen.

Politiek is bij ons ‘één lange onderhandeling’. Wij leven ook in een bestendig systeem van verkiezingen : 1999, 2000, 2003, 2004, 2006, 2007, 2009, 2011, 2012, 2014, 2015.

-          Verkaveling van bestuursniveaus : Europa (evenwel met maar een begroting van 1% van

het BBP), regionaal, federaal

-     met vele actoren in de maatschappij : het middenveld (sociaal overleg), de civiele maatschappij (bijvoorbeeld milieu, …), de media (meer invloed soms op personen dan op feiten), de economische omgeving : afhankelijk van het buitenland, daarom is het zo hypocriet te beweren : als het goed gaat zijn wij het, als het slecht gaat zijn het de anderen.

-    Dé economische macht bestaat niet. Zeer heterogeen. Definitie zelf van het kapitalisme (concurrentie, ‘price takers’, fusies en overnames).

Globalisering is een ander woord voor internationaal dat een klein land (Vlaanderen nog kleiner dan België !) reeds lang kent.

-          ‘tijdsgeest’ : politiek volgt veelal, past zich aan, technologie speelt een rol : internet, sms, gsm : communicatie. Haastige info en vrije toegang tot alles, goedkoop reizen : mobiliteit, economische onzekerheid.

-          Daaruit vloeit een nood aan houvast voort, onzekerheid, irrationaliteit, onverdraagzaamheid;

-          Meer info maar ook meer verwarring omdat men ze niet steeds kan kaderen ‘une tête bien pleine mais pas bien faite’ : ideaal van de opvoeding, Bildung.

-          Op het medisch vlak : de beheersing van vruchtbaarheid heeft de rol van de vrouw en van het gezin totaal veranderd. Langer leven : het perspectief van het leven wordt anders.

-          De verhoging van welvaart en welzijn heeft evenwel het geluksgevoel niet doen toenemen de afgelopen decennia (Richard Layard)

-          De politiek veranderde ook de wereld :  sociale zekerheid, onderwijs voor iedereen…

Kortom, er is een ander type mens ontstaan.

Politiek wordt daardoor ook complexer in het beleid : vele actoren en domeinen, zichtbaarder overschatte macht, volatieler. De  kiezer is veeleisend, zeker in een meer geïndividualiseerde maatschappij van de ‘calculerende burger’ Where is the beef for me ?

Politieke macht is zeer competitief. ‘Himmelhoch jauchzend zum Töde betrübt !’

Hervorming zijn moeilijker (zeker met zo’n verkiezingskalender), aanpassen aan nieuwe gegevens : globalisering (concurrentie) en vergrijzing (budget en arbeidsduur), moet  stapsgewijs verlopen : ‘piecemeal social engineering’ (Popper); geen ‘grand soir’, geen ‘Big Bang’, wel vermijden dat de problemen zich ophopen dan kan een uitbarsting komen. Wel visie nodig.

Politiek geneigd te vluchten in ‘perceptie’ afgaande van de ‘looks’ tot ‘diabolisering’ over ‘beloftencultuur’. Wie door de perceptie geboren wordt of groot wordt, zal er door vergaan.

3.         Is de politiek anders dan ‘vroeger’ ?

            

            Toen ik in december 1981 op Hertoginnendal aankwam, was ik de jongste, nu de oudste. Het

Kasteel beschermde ons voor de pers (telefoon en afstand). Technologie beslist daar anders over. GSM en Black Berry brengen mee dat afzondering geen zin heeft.

Intussen heeft de perceptie-cultuur de communicatie zo belangrijk gemaakt dat er een file was om buiten te geraken ! De bevolking volgde deze onderhandeling. Politici moeten zich bewust zijn van de draagkracht van hun woorden. ‘Schijn en zijn’. ‘What you get is not what you see!’ Zo nieuw is het niet. En toch.

Politiek wordt bedreven op twee fronten : bij de kiezers en bij de verkozenen. Als het teveel van het ene is verzeilt men in populisme, teveel van het andere in achterkamerdiplomatie ‘de kloof’). Politici moeten uit de veelheid van meningen een werkbare synthese maken. Het is niet erg 100 of 200 dagen te onderhandelen, als er resultaat is.

            Wat is er nodig om tot synthese te komen ?

Onderhandelen veronderstelt eerst een politieke wil om overeen te komen. Zonder die politieke wil is weinig mogelijk. Dat betekent risico’s nemen. ‘Wees niet bang’ Angst werkt verlammend. Politieke wil is niet voldoende omdat men gevangen kan zijn van zijn omgeving. Creativiteit is dan van belang.

Basis van alles is vertrouwen, onder politici en met de openbare opinie. Mensen nooit op een dwaalspoor brengen (meer dan niet liegen). Vertrouwen is een noodzakelijke maar geen voldoende voorwaarde. Men doet meer voor iemand die men vertrouwt dan voor een andere ! Vertrouwen vraagt discretie (profileren is ten koste van iemand anders). (Sint Michielsakkoorden waren een goed voorbeeld). Vertrouwen valt niet uit de lucht. Het moet opgebouwd worden. Dat vraagt tijd, veel tijd. Vertrouwen vergt fair-play (cfr probleem van ‘lekken’).

Kortom, er zijn nieuwe elementen in de politiek die efficiënte besluitvorming en overeenstemming hinderen. Relativeren evenwel : met de ‘oude’ gewoontes was men er vakkundig in geslaagd op enkele jaren een budgettaire puinhoop aan te richten waar een volledige generatie in de politiek aan werd opgeofferd.